VRANJE - Devet vekova šarmantne varoši

Devet vekova šarmantne varoši

Vranje je proslavilo devet vekova bogate istorije i burne prošlosti. Mesto se prvi put pominje 1093. godine u delu „Aleksijada“, u kome vizantijska princeza Ana Komnina piše o vladavini svog oca Aleksija.

Blizina Makedonije i Grčke i veća udaljenost od sopstvene prestonice, čini grad i građane Vranja posebno zanimljivim. Nekada centar ukrštanja karavanskih puteva, danas je veza Srednje sa Južnom Evropom, koridorom 10. Znatiželjnih turista ima preko cele godine, a najviše ih je za vreme letnjih dana kada se na putu do grčke obale zaustave i odmore u kotlini prijatne temperature.

Vranjanci se najčešće predstavljaju svojom muzikom, igrom, lokalnom kuhinjom, dijalektom, toplinom i gostoprimstvom.

Među najznačajnijim Vranjancima su Borisav Stanković (1876—1927), književnik, pesnik i dramaturg, jedan od najznačajnijih srpskih realista i Blagoje Popović (1894—1979), arhimandrit, kanonizovani prepodobni Justin Ćelijski, jedan je od najvećih srpskih svetitelja.   

Područje vranjske kotline pripada južnomoravskom dijalekatskom području, staroštokavskog tipa. Iako su još za vreme osmanlijske vlasti stizali bukvari i čitanke pisani Vukovom azbukom, a vranjski đaci imali značajne učitelje srpskog jezika, uveli su sopstvena „pravila“ u jezik, kojih se ne odriču. Mnogi govore narodnim, jezgrovitim jezikom, kojim se književni previše pojednostavio i izgubio.

Vranje je početkom dvadesetog veka bilo u značajnom procesu urbanizacije i u koraku sa vremenom sa ostalim većim gradovima u Srbiji. Primećuje se evropski arhitektonski talas koji je došao do Vranja angažovanjem srpskih ali i stranih arhitekata i inženjera. Na fasadama se, uglavnom u ornamentici, prepoznaju nagoveštaji i asocijacije neorenesanse, neobaroka, eklekticizma, secesije.

O gradskim porodicama se retko piše i govori. Razlozi su mnogi, jasna i velika socijalna razlika u odnosu na selo, migracije iz tih sela u grad, politički prevrati i činjenica da je veliki broj građanskog stanovništva odlazio u veće gradove što je dovelo do potpune dominacije stanovnika iz okoline Vranja. Danas je svega deset procenata tzv. starih porodica – varošana u odnosu na doseljene porodice. Trend napuštanja grada bio je aktuelan u svim vremenima bliže istorije, kao i danas.

Između dva svetska rata preovladavala je srednjoevropska kultura. Fijakerom su imućnije mlade dame stizale do Građanske kasine, osnovane 1919. godine, da bi u raskošnim toaletama išle na muzičke večeri, matinee i balove, a od 1924. i na redovne pozorišne predstave. Tancovale su se okretne igre, valcer ali i čoček. Repertoar je uvek pažljivo biran. U nekadašnjim salonima prostranih kuća visokih tavanica i ukrašenih zidova velikim ogledalima i uljima na platnu, pevalo se i igralo. Putovalo se u prestonice Evrope, svako iz svog razloga, studenti i doktorandi, trgovci i avanturisti, a Vranje je zvano „Malim Parizom“. Dobar ukus je podrazumevao obrazovanje, otvorenost ka savremenim ali i klasičnim vrednostima, pristojnost. Prvo pevačko društvo u Vranju je osnovano 1879. godine i zvalo se „Predvodnica“. Prvi orkestar umetničke muzike osnovan je 1907. godine. Prvi tonski film je prikazan 1931. godine u zgradi hotela „Vranje“, izgrađenog 1892. godine. Prva pozorišna predstava „Gorski vijenac“ odigrana je 1896. godine u režiji Radoja Domanovića, tadašnjeg profesora Vranjske gimnazije. Ktitori i zadužbinari nisu bili retkost, a Kolo srpskih sestara svojom humanitarnom, kulturnom i prosvetiteljskom misijom je i tada bilo aktuelno i aktivno.

Urbanizam grada počiva na vranjskoj varoši i spontano nastalom uličnom mrežom. Prvim urbanističkim planom, „Planom varoši Vranja sa regulacionim pravcima“, usvojenim 1883. godine, racionalno se pristupilo postepenoj i delimičnoj rekonstrukciji ulica sa namerom očuvanja značajnih malih urbanih punktova. Grad bi se etapno razvijao bez ugrožavanja uličnih vizura i objekata. Prilikom nacrta, uzori su bili planovi rekonstrukcija istorijskih jezgara pojedinih gradova Austrougarske.

Značajne za druženje bile su česme sa pijaćom vodom, kojih je bilo oko šezdeset, javnih i privatnih. To su bila mesta spontanih okupljanja, susreta, zanimljivih priča.

Vranjski trg je bio kompaktan, okružen najznačajnijim objektima i po meri čoveka. Centralno pozicioniran objekat je Načelstvo okruga Vranjskog, sagrađen 1908. godine. Po projektu arhitekte, prof. Petra Popovića, izgrađen je u srpsko-vizantijskom stilu. Jedan je od retko sačuvanih objekata ovog stila u Srbiji, čiji je enterijer obogaćen elementima moravske dekoracije. Zbog svojih spomeničkih vrednosti, uvršten je u registar kulturnih dobara evropske arhitekture.

Funkcija administrativnog trga se više od sto godina nije menjala. Sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog veka saniraju se privatne kuće sa zanatskim radnjama u prizemlju, projektuju se novi objekti bez odnosa prema trgu pri čemu se gubi oblik, značaj i brojna posećenost trga. Danas postoje alternativna rešenja trgova u Vranju. Jedan od najposećenijih je na prostoru ispred najznačajnijih predstavnika orijentalno-balkanske arhitekture u gradu - haremluka i selamluka, izgrađenih 1765. godine.

Selamluk ili Pašin konak, danas Narodni muzej, centralni je objekat na platou, današnjem Trgu Staniše Stošića. Služio je za stanovanje paše i njegove muške pratnje, a neko vreme je bio gimnazija. Žene su živele u haremluku, u mnogobrojnim, svetlim sobama sa polihromatskim reljefnim drvenim tavanicama i prostranom divanhanom u centralnoj prostoriji objekta. Sobe su se grejale odžaklijama, bogato dekorisanim odžakom, koji se nalazi u zidu dve susedne sobe. Objekti su bili povezani drvenim mostom ili galerijom da bi se tajne života u haremluku zaštitile od pogleda iz dvorišta.

Na osnovu studija arhitektonsko-urbanističkih vrednosti, objekti su od šireg regionalnog značaja i uvedeni su u registar spomenika kulture.

Načelstvo Vranjskog okruga, haremluk i selamluk su glavni akteri scenografije prostora, oni su genii loci, duhovi čuvari grada Vranja.

Ostali simboli grada su Hamam, tursko kupatilo nastalo krajem XVII veka, koje Bora Stanković detaljno opisuje u „Nečistoj krvi“. Beli most na Gradskoj reci, simbol je zabranjene i tragične ljubavi bogate Turkinje Ajše i srpskog pastira Stojana. Večita je inspiracija vranjskih slikara, Šekspirova tragedija u režiji starog Vranja. Odmah pored, nalazi se Krstata džamija, crkva Sv. Petke Trnove, na čijim temeljima je za vreme Osmanlija sagrađena džamija, a oslobođenjem ponovo pravoslavna crkva. Potiče iz 13. veka, veoma je posećena, a izvorska voda smatra se lekovitom. Saborna crkva Svete Trojice je glavni pravoslavni hram u Vranju, nastala krajem sedamnaestog veka.

Nedaleko od trga, sa južne strane Gradskog parka, izgrađenog 1893. godine, nalazi se Gimnazija „Bora Stanković“, građena u duhu evropskog akademizma. Park sa teniskim terenima od 1924. godine, značajna je tačka na mojoj životnoj mapi, jer se preko puta nalazila naša porodična kuća. Nesvakidašnje velikog dvorišta, kaldrmom popločanog, od ukupno 3000 metara kvadratnih. Izgrađena je u devetnaestom veku, kupljena od Turčina odmah po oslobađenju Vranja, 1878.godine. Očevu kuću je moj pradeda obnovio i sagradio novu 1934. godine po projektu ruskog inženjera Koste I Fomina. Kuća je tipičan primer balkanske arhitekture. Dvorište je bilo senovito, sa bunarom i kapidžikom, manjim drvenim dvorišnim vratima između dve bašte. Doksat (trem) je bio prostran, osunčan, otvoren ka bašti. U rano proleće, bila je bašta jorgovana. Intimnost života čuvao je visoki zid prema ulici i pozicija kuće duboko u dvorištu. Kao i mnogo sličnih kuća, i kuće mog pradede Vladimira Vlajka Srbinca više nema. Poslednjih decenija zamenjene su javnim parkinzima i sličnim projektima. One su arhitektonski značajne po tome što bi danas činile autentične ambijentalne celine, koje bi sigurno bile interesantne u nekoj savremenoj funkciji, kulturno i turistički značajnoj.

Pešačke rute sa usponima severno od centra grada mogu biti vrlo uzbudljive čak i za iskusne planinare. Jednom od blažih ruta pešači se uzvodno, uz tok Gradske reke, i stiže do Hilandarskog metoha manastira Sveti Nikola, nastalog u 14. veku. Zastaje se pored izvora pijaće vode koja izvire pored velikog starog drveta i nastavlja uskim strmim stazama do srednjovekovnog grada-tvrđave Markovo Kale, nazvanog po predanju o gradu Marka Kraljevća. Nastao je u 14. veku i sa visine od 750 metara, iznad ušća Devotinske u Malu reku, čuva Vranjsku kotlinu. Dalje, uz šum slapova i klanaca stiže se do Kazanđola, bistrog vira okruženog zelenilom. Često se pešačenje završi na Pržaru, brdu na kome je istoimeni hotel sa vidikovcem odakle se pruža jedinstven pogled na Vranjsku kotlinu i širu okolinu. To je mesto na koje prvo odvedem goste da bi sa jedinstvenim utiskom krenuli u obilazak Muzej-kuće Borisava Bore Stankovića i dalje, ostalih znamenitosti grada.

O identitetu Vranjanaca i hronici vranjskog kraja čitaće se i otkrivati zahvaljujući nedavno pronađenim istorijskim i retkim knjigama, među kojima je i Jevanđelje iz 1827. godine. Utisci koje posetioci ponesu iz ovog grada su se promenili poslednjih godina. Međutim, istorija, kultura i geografija Vranja nas podsećaju da uvek ima nade za povratak njegovog sjaja. Ovaj grad može ponovo postati omiljeni grad, nekome za život, nekome omiljena stanica za predah.

Idealan evropski grad bio bi grad koji karakterišu tolerantnost, socijalna raznovrsnost, dovoljan broj javnih prostora sa različitim sadržajima, učešće građana u životu grada, ispunjenje kulturnih zahteva, integracija istorijskog sa arhitektonski aktuelnim.

Čini mi se da Vranje sve te vrednosti potencijalno sadrži kroz svoje nasleđe i sigurno se može razvijati u pravcu idealnog grada. Vratiće se šarm Vranja kada upoznamo sopstveni identitet i ove vrednosti počnemo primenjivati punim srcem i emotivno, kao što i sami jesmo.

Okolina Vranja

Okolina Vranja ima veoma značajna mesta među kojima je Manastir Prohor Pčinjski, na trideset kilometara od Vranja. Nastao je u 11. veku, u dolini reke Pčinje, koja je proglašena predelom izuzetnih odlika. U kapeli počivaju mošti sv. Prohora, gde iz malog otvora u zidu teče čudotvorno miro. Manastirski kompleks ima dva konaka od kojih je „vranjski konak“ prostran i građen sredinom devetnaestog veka.

Vranjska Banja na reci Banjštici udaljena je od grada oko deset kilometara. Predstavlja ogroman potencijal za savremen banjski turizam i lečilište sa najtoplijom termomineralnom vodom u Evropi od 96°C - 110°C. Iskoristivost svih prirodnih resursa i arhitektonskih potencijala ovog mesta detaljno je opisana Planom generalne regulacije Vranjske Banje. Usvojen je 2013. godine i određuje dugoročni razvoj banje, pravila uređenja i građenja.

Besna kobila udaljena četiri kilometra od Vranja, sa najvišim vrhom 1922 metra. Ima veliki potencijal za razvoj većeg skijaškog centra. U proleće i leto pašnjaci su prekriveni samoniklim lekovitim biljem do kojih se dolazi „nebeskim putem“ – stazom na visini 1800 metara, pogodnom za duge šetnje i planinski biciklizam.

Po rečima kompozitora Stevana Mokranjca, muzički talenat u našem narodu je najrazvijeniji u Vranju i okolini. Vranjska gradska pesma se predstavlja i svetskoj javnosti jer je uvrštena u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Republike Srbije. Pesme su lirske, sporog tempa, setne, tiho i dostojanstveno se pevaju budeći jaku emociju u slušaocu. Ono što im je karakteristično, nastale su u poznatim okolnostima, opisujući konkretne osobe i događaje u devetnaestom i početkom dvadesetog veka. Česta tema je proživljena velika tuga, prekomerna radost, ushićenje, velika tajna. Poznate pesme su Magla padnala, Belo lenče, Petlovi pojev, Magdo, mori, Crno grojze, Dimitrije, sine Mitre i mnoge druge. Pevajući većinu pesama, Stana Avramović Karaminga ostavila ih je nama u nasleđe. Pesme Stojanke bela Vranjanke i Šano dušo napisao je književnik Dragutin Ilić, brat pesnika Vojislava Ilića.

Vranjski igraorci i igraorke igraju senzualno ali smireno, dostojantveno i bez suvišnih pokreta, uz violinu, daire ili def, a kasnije, posle tridesetih godina dvadesetog veka i uz pratnju muzikanata trubača. Vranjski čoček, uz zveket daira, zvuk trube i goča, brzog je tempa i specifičnog ritma. Vranje često posećuju značajni muzikolozi i muzičari iz mnogih krajeva sveta, slušajući bleh orkestar upoznaju običaje, njihov život i autentičnu sliku romske mahale - Gornje Čaršije, na čijem trgu se nalazi spomenik Bakiji Bakiću neprevaziđenom trubaču, idolu svih sadašnjih trubača. Muzička i horska tradicija klasične muzike se neguju i u Muzičkoj školi „Stevan Mokranjac“, nekada među najboljim školama u Srbiji po horskim dostignućima, izvanrednim profesorima i mnogobrojnim talentima.

U svakoj generaciji su postojali mladi ljudi koji su bili u koraku sa vremenom i aktuelnom kulturnom ponudom. Održavaju se razni festivali među kojima su Internacionalna dečja radionica animiranog filma i „Zlatni puž“ u organizaciji Škole animiranog filma, „Borini pozorišni dani“, „Dani Vranja“, „Svetosavska nedelja“, „Maj mesec muzike“ u organizaciji muzičke škole „Stevan Mokranjac“, „Dokument“ - festival dokumentarnog filma, Filmski festival „Slobodna zona u Vranju“, „Arhijenale“. Danas u Vranju postoje mnoge supkulturne grupe mladih koji deluju na polju muzike, filma i drugih umetnosti.

U mnogobrojnim kafanama se može dobro jesti a samsa, pita prelivena kiselim mlekom i belim lukom, autentično je jelo koje se može probati u Vranju.