Kotor: U šetnji prošlog i sadašnjeg - Grad modrih reka

Slivaju se modre reke niz planinske grebene i strme litice najlepšeg balkanskog frojda i zapljuskuju zidine drevnog grada Kotora, dajući mu onu notu mistike koja očarava. Ali kroz debele zidine ta maglovita modrina ne može da prođe, pa produžava do troja vrata kroz koja tiho sklizne u grad, unoseći njegovim žiteljima i turistima neku setu.

Strme okolne planine i njene modre, vazdušne reke i grad očaravale su oduvek posetioce koji su pronosili bajkovite priče o njemu. Jednu takvu zapisao je vizantijski car i istoriograf, Konstantin Porfirogenit (905-959), navodeći da je to „grad oko koga su planine toliko visoke da se sunce vidi samo leti, a zimi nikada“.

Minule epohe struje lagano kroz ulice Kotora gde se oseća sav splet različitih kultura i naroda koji su davali pečat gradu.

Pre svega tu se oseća ilirski duh. Lingvisti kažu da su stari nazivi Južnih vrata – Vrata od Gurdića i Severnih vrata - Vrata od Škudre - ilirskog porekla. Tu su i treća, glavna Vrata od mora.

Negde u lavirintima kamenih ulica izgubljen je ilirski dvor kralja Mihajla i kraljice Jakvinte, ali je ostala zabeleška da je postojao.

Izviru drevne priče u šetnji, pa i ta da Kotor nekada uopšte i nije bio kameni grad. Bio je drven, a kamene kuće za stanovanje počeće da se grade tek u 13. veku. Prva veća kamena građevina bila je crkva Svetog Tripuna, danas simbol grada. Prvobitna katedrala sagrađena 809.godine bila je okrugla i nju je opisao takođe Porfirogenit. Njen ktitor bio je kotorski vlastelin Andreaci s porodicom. Ali ona je porušena i na njenom mestu 1166. godine izgrađena je nova katedrala, u novom romaničkom duhu, prva takve vrste na istočnoj obali Jadrana. Velika troborodna bazilika sa dva zvonika stajala tada pred zadivljenim građanima, kao što danas stoji pred turistima koji je fotografišu.

U doba kada je Kotor pripadao moćnoj srednjovekovnoj srpskoj državi, bezmalo dvesta godina, u gradu su sagrađene još četiri velike crkve: sv. Frana, sv. Luka, sv. Ana i sv. Marija Koleđata, sve katoličke. Na crkvi Svetog Luke u Kotoru, koju je Vukan Nemanjić podigao 1196. godine, i danas stoji svedočanstvo o tome kojom se titulom predstavljao – „rex Diolice, Dalmacie, Tribunie atque Tolizz“, a crkva je jedno vreme imala dva oltara, katolički i pravoslavni, da bi vremenom postala pravoslavna. Druga pravoslavna crkva sagrađena je 1808, ali je izgorela, a na njenom mestu nikla nova sv. Nikole 1909.

Još jedan dvor izgubljen je u uskim kamenim ulicama drevnog grada: dvor Nemanjića. Sagradio ga je posle 1185. godine Stefan Nemanja, pošto je preoteo od Grka Zetu kao svoju baštinu i mesto gde je rođen. Sve do sloma srpskog carstva i Kosovske bitke, Kotor je bio privilegovan grad koji su Nemanjići štitili, izgrađivali i darivali mu povlastice. Iz tog doba (13. vek) je palata Pima, jedna od najlepših građevina Kotora.

Ne vidi se danas duh Nemanjića u Kotoru, vreme ga je nepovratno odnelo, a turistički vodiči to retko spominju.

Vidi se raskošan mletački duh koji izbija iz brojnih građevine koje su u periodu mletačke vlasti od 15. do 18. veka, sagrađene. Kula sa satom i Stub srama, Providurova palata, Trg od brašna, Trg od salate, Trg od oružja, palate Buća čiji je davni predak bio pregovarač u ime kralja Milutina kod kralja Karla od Valoa, palata Grgurina danas Pomorski muzej... Plene lepe barokne i renesansne građevine svojim duhom i nadmeću se lepotom, pa čak i nekadašnji zatvor mami poglede.

Gornji bedemi Kotora protežu se visoko u planine, i do tvrđave san Đovani, stiže se savladavanjem 1426 stepenika. Nagrada je poetska, neprevaziđen pogled na Bokokotroski zaliv i lepotu stihovima opevanu.

Drevni crnogorski grad u kome su stolovali Iliri, Srbi, Mlečani, Rusi, Francuzi, Austrijanci, od prošle godine gleda se i odozgo, u jedanaestominutnoj vožnji žičarom, od Kotora do Lovćena. Sa visine se prošlost bolje sagledava.

Odozgo se vidi da su Kotorani oduvek bili svoji.

Dostojanstveni i dosledni držali su se svojeg dotle da ih je čak i papa ekskomunicirao. Zbilo se to u 14. veku kada su zbog straha od uzdizanja neke porodice ili crkvenih velikodostojnika Statutom odredili da niko od Kotorana ne može postati biskup. Jednog sveštenika u Rimu, Sergija Bolicu, međutim, papa je bio imenovao za kotorskog biskupa, a kada se ovaj pojavio sa porodicom u gradu, Kotorani su mu imovinu oduzeli i nisu mu dozvolili da uđe u grad. Papa se naljutio i sve Kotorane ekskomunicirao.

Kotor je slobodarski grad koji je u svojoj prošlosti zbacio plemićku vlast koja im je dozlogrdila. Tako je puk dobio svojih pet minuta.

Sasvim poseban, oduvek svoj, grad čvrst kao kamen iz kog je iznikao, mističan i setan u zagrljaju modre reke koja ga sa planinskih litica večito plavi i nadahnjuje.